{"id":54,"date":"2009-06-29T14:04:42","date_gmt":"2009-06-29T12:04:42","guid":{"rendered":"http:\/\/kasprzak.biz\/wordpress\/?page_id=54"},"modified":"2009-06-29T14:04:42","modified_gmt":"2009-06-29T12:04:42","slug":"lwow-cmentarz-lyczakowski","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/poli.kasprzak.biz\/index.php\/lwow-lvov-lviv\/lwow-cmentarz-lyczakowski\/","title":{"rendered":"Cmentarz \u0141yczakowski"},"content":{"rendered":"\n

„Ojczyzna to ziemia i groby. Narody trac\u0105c pami\u0119\u0107 trac\u0105 \u017cycie.”<\/strong><\/p>\n

Aleksander Medy\u0144ski – fragment opisu z ksi\u0105\u017cki „Ilustrowany przewodnik po cmentarzu \u0141yczakowskim” – Lw\u00f3w 1937.<\/em><\/p>\n

Powstanie i rozw\u00f3j Cmentarza \u0141yczkowskiego<\/h1>\n

Pi\u0119kno po\u0142o\u017conego we wschodniej stronie miasta cmentarza \u0141yczakowskiego najlepiej charakteryzuje zdanie, i\u017c sama przyroda u\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 tu na kszta\u0142t mogilnika dla ludno\u015bci Lwowa. Zaciszny, z dala od wielkomiejskiego zgie\u0142ku po\u0142o\u017cony, cmentarz falist\u0105 lini\u0105 wzg\u00f3rz podnosi si\u0119 i zn\u00f3w obni\u017ca, tworz\u0105c malownicze zak\u0105tki, zwi\u0105zane z przepi\u0119knym po\u0142o\u017ceniem. Odci\u0119ty do\u015b\u0107 stromym zboczem od wschodniej i po\u0142udniowej strony, na wysoko za\u0142o\u017conych a otwartych swych skrajach przedstawia najpi\u0119kniejsze partie cmentarne, kt\u00f3re szczeg\u00f3lnego pi\u0119kna nabieraj\u0105 w dzie\u0144 s\u0142oneczny, gdy bujne p\u0119ki promieni z\u0142oc\u0105 t\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarn\u0105 niezr\u00f3wnanym swym blaskiem. Szata ro\u015blinna, pokrywaj\u0105ca cmentarne wzg\u00f3rza i jej nadzwyczajne bogactwo tworzy wspaniale zewn\u0119trzne ramy dla tej naszej „ziemi mogi\u0142 i krzy\u017c\u00f3w”. Niezwyczajne po\u0142o\u017cenie cmentarza, mn\u00f3stwo zieleni, umiej\u0119tno\u015b\u0107 ogrodnicza, kt\u00f3ra w drugiej po\u0142owie ubieg\u0142ego wieku rozprowadzi\u0142a po cmentarzu cieniste aleje, drogi i dro\u017cyny, licz\u0105ce si\u0119 z konfiguracj\u0105 terenu, umiej\u0119tne wysuni\u0119cie na frontowe miejsca pomnik\u00f3w o du\u017cej nieraz warto\u015bci artystycznej – oto poszczeg\u00f3lne ogniwa, stanowi\u0105ce o niezwyk\u0142ych walorach cmentarza \u0141yczakowskiego, nale\u017c\u0105cego do najpi\u0119kniejszych w Polsce. Ogniwa te na tle uczu\u0107, pe\u0142nych sentymentu dla tych, kt\u00f3rzy ukojn\u0105 przysta\u0144, znale\u017ali za cmentarn\u0105 bram\u0105, jak niemniej g\u0142\u0119boki szacunek dla majestatu \u015bmierci sprawiaj\u0105, i\u017c wytwarza si\u0119 szczeg\u00f3lny k\u0105t widzenia i odczuwania tego pi\u0119kna, kt\u00f3re budzi si\u0119 w przybyszu „z miasta \u017cywych” w\u015br\u00f3d tego rozleg\u0142ego „miasta umar\u0142ych”. Podobno ju\u017c na przestrzeni XVI w. grzebano na terenie, zaj\u0119tym przez obecny cmentarz \u0141yczakowski, ofiary morowej zarazy, nieliczne jednak i lakoniczne wzmianki nie u\u017cyczaj\u0105 nale\u017cytego obrazu cmentarnego z tych czas\u00f3w. Dopiero r. 1786 otwiera po raz pierwszy cmentarn\u0105 bram\u0119 i staje si\u0119 oficjaln\u0105 dat\u0105 za\u0142o\u017cenia mogilnika na \u0141yczakowie. Na najstarszej, w \u015brodku po\u0142o\u017conej cz\u0119\u015bci cmentarza, na jednym z najdawniejszych pomnik\u00f3w widnieje jeszcze r. 1787 jako jedyna, niezniszczona pozosta\u0142o\u015b\u0107 po zmar\u0142ym. Wobec tego cmentarz \u0141yczakowski zamyka obecnie p\u00f3\u0142tora wiekowe swe istnienie (1786-1936). Pierwotnie cmentarz \u0141yczakowski zawiera\u0142 znacznie mniejsz\u0105 przestrze\u0144 ni\u017c obecnie i mie\u015bci\u0142 si\u0119 na wzg\u00f3rzu, gdzie dzisiaj po\u0142o\u017cony jest stary pawilon. Dooko\u0142a znajduj\u0105 si\u0119 najstarsze p\u0142yty grobowe. Ju\u017c od pierwszej chwili swego powstania, gdy obok ludzi, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie rozstaj\u0105cych si\u0119 z tym \u015bwiatem, pocz\u0119to na cmentarz przenosi\u0107 ko\u015bci z dotychczasowych cmentarzy parafialnych, gdy – jak m\u00f3wi akt z r. 1790 – przeprowadzano w mie\u015bcie „Umgrabung der Begrabniss Platze” – okaza\u0142a si\u0119 konieczno\u015b\u0107 rozszerzenia cmentarza, co te\u017c w tym roku przez wykupno s\u0105siednich grunt\u00f3w zosta\u0142o uskutecznione. Ksi\u0119gi rachunkowe miejskie w nied\u0142ugich odst\u0119pach czasu podaj\u0105 wzmianki o nowych wykupnach grunt\u00f3w pod wci\u0105\u017c rozszerzany cmentarz. I tak w r. 1804 wykupiono cha\u0142upy i grunta wzd\u0142u\u017c parkanu, a w r. 1808 grunt od Sebastiana Chodorowicza. Pomimo tego ci\u0105g\u0142ego rozrostu cmentarz wci\u0105\u017c jeszcze nie pokrywa\u0142 si\u0119 z dzisiejszymi swymi granicami. Na linii kaplic Kiselki i Adamskich po\u0142o\u017cone by\u0142o pod\u00f3wczas mieszkanie dozorcy, a drewniany parkan odgranicza\u0142 cmentarz od pastwiska, zajmuj\u0105cego miejsca dzisiejszego pierwszego i drugiego ronda naprzeciw obu bram cmentarnych przy ul. \u015aw. Piotra a ulica ta drog\u0105 poln\u0105 przecina\u0142a pastwisko, na kt\u00f3rym w miejscu, gdzie obecnie po\u0142o\u017cone, jest biuro cmentarnego zarz\u0105du, sta\u0142y domy r\u00f3\u017cnych w\u0142a\u015bcicieli. Doprowadzony z biegiem lat do dzisiejszych granic cmentarz \u0141yczakowski jest jednym z najwi\u0119kszych w Polsce, zajmuje bowiem oko\u0142o 40 hektar\u00f3w i zamkni\u0119ty jest na przestrzeni 70 morg\u00f3w.<\/p>\n

Cmentarne bramy<\/h3>\n

Do ronda pierwszego prowadzi brama cmentarna w stylu gotyckim (1875), do kt\u00f3rej budowy u\u017cyto starych pomnik\u00f3w, pozbawionych nale\u017cytej opieki ze strony rodzin zmar\u0142ych swych cz\u0142onk\u00f3w a skutkiem tego ulegaj\u0105cych zniszczeniu, i ci\u0119\u017carem swym przyt\u0142aczaj\u0105cych i uszkadzaj\u0105cych obok po\u0142o\u017cone nagrobki i grobowce. Z wielu tych pomnik\u00f3w wzniesiono cmentarne bramy a figury pomnikowe, nieraz artystycznie wykonane, poustawiane zosta\u0142y wzd\u0142u\u017c muru cmentarnego staraniem \u015bp. in\u017c. Ignacego Drexlera.<\/p>\n

Uk\u0142ad Cmentarza \u0141yczakowskiego<\/h4>\n

Cmentarz \u0141yczakowski rozplanowany tedy zosta\u0142 na nadzwyczaj urozmaiconym terenie. Zrazu rozci\u0105ga si\u0119 na nizinie, z kt\u00f3rej zwolna podnosi si\u0119, i zboczami swych wzg\u00f3rz si\u0119ga znacznej wynios\u0142o\u015bci, osi\u0105gaj\u0105c sw\u00f3j punkt kulminacyjny w pod\u0142u\u017cnej polanie, do\u015b\u0107 stromym zboczem odcinaj\u0105cej si\u0119 a tworz\u0105cej obecnie cmentarz Uczestnik\u00f3w powstania 1863\/4 r. Od g\u0142\u00f3wnego ronda, rozci\u0105gaj\u0105cego si\u0119 naprzeciw pierwszej bramy cmentarnej, prowadz\u0105 przede wszystkim dwie szerokie aleje w kierunku po\u0142udniowym (prawa) i p\u00f3\u0142nocno-wschodnim (lewa). Obie aleje, ocienione bujn\u0105 zieleni\u0105, tworz\u0105 g\u0142\u00f3wne arterie komunikacyjne cmentarza, kt\u00f3rego olbrzymi\u0105 przestrze\u0144 niby szerok\u0105 wst\u0119g\u0105 otaczaj\u0105 dooko\u0142a. Prawa, tworz\u0105ca najbli\u017csz\u0105 drog\u0119 na Cmentarz Obro\u0144c\u00f3w Lwowa, na znacznej swej przestrzeni wytyczona zosta\u0142a prost\u0105 w dal mkn\u0105c\u0105 lini\u0105. I druga aleja g\u0142\u00f3wna (lewa), znacznie d\u0142u\u017csza i po falistych zboczach wzg\u00f3rzy za\u0142o\u017cona, wylotem swym si\u0119ga powy\u017cej wymienionego wojennego „campo santo”. Zar\u00f3wno z pierwszego ronda, kt\u00f3re stanowi punkt wyj\u015bciowy w obszerne przestrzenie cmentarza, jak i z drugiego naprzeciw drugiej bramy cmentarnej, w kszta\u0142cie promieni rozpo\u015bcieraj\u0105 si\u0119 liczne boczne drogi, dro\u017cyny i dr\u00f3\u017cki, obejmuj\u0105ce g\u0119st\u0105 sieci\u0105 ca\u0142y obszar cmentarza.<\/p>\n

Kaplice i pomniki<\/h5>\n

Od pierwszej chwili swego powstania g\u0142\u00f3wny cmentarz Lwowa pokrywa\u0107 si\u0119 pocz\u0105\u0142 g\u0119sto rozsianym mn\u00f3stwem kaplic i nagrobk\u00f3w. Z tych pierwszych najstarsz\u0105 jest kaplica, wzniesiona w r. 1812 przez Leonarda Wincentego hr. Dunin Borkowskiego. Obok kaplic licznie na przestrzeni 150 lat nagromadzone na cmentarzu pomniki u\u017cyczaj\u0105 nam nale\u017cytego przegl\u0105du styl\u00f3w o rozleg\u0142ej skali odmian, nurtuj\u0105cych w sztuce cmentarnej w tym p\u00f3\u0142torawiekowym okresie. U wst\u0119pu tego okresu wysuwa si\u0119 na pierwszy plan styl klasycystyczny i empirowy w formie przewa\u017cnie sarkofag\u00f3w i kolumn – bry\u0142owate i p\u0142aszczyznowe pomniki tworz\u0105 dzie\u0142a ostatnich dziesi\u0105tek lat. Nagrobki z po\u0142owy ubieg\u0142ego wieku – z lat czterdziestych i pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, stanowi\u0105 osobliwo\u015b\u0107 kr\u00f3tkotrwa\u0142ej epoki, w kt\u00f3rej zapanowa\u0142a moda na \u017celazo jako materia\u0142, u\u017cywany nie tylko do konstrukcyj budowlanych, ale tak\u017ce do pomnik\u00f3w grobowych. Przej\u0119te z empiru formy sarkofag\u00f3w i obelisk\u00f3w wykonywane by\u0142y z p\u0142yt \u017celaznych, przyczyna i krzy\u017ce ornamentacyjne odlewane by\u0142y z \u017celaza. Podczas gdy nagrobki \u017celazne by\u0142y jedynie kr\u00f3tkotrwa\u0142ym epizodem w sztuce grobowniczej, mimo to odegra\u0142y one pewn\u0105 rol\u0119, tworz\u0105c przej\u015bcie ku p\u00f3\u017aniejszej epoce grobowc\u00f3w sztachetowych. Typ grobowc\u00f3w, otoczonych \u017celaznymi sztachetami, wprowadzono w latach 1850-1860 i od tego czasu typ ten staje si\u0119 dominuj\u0105c\u0105 form\u0105 grobu na szereg dziesi\u0105tek lat. Twarde normy monotonii cmentarnej towarzysz\u0105 temu odwrotowi od indywidualizmu doby romantycznej. Na prze\u0142omie wieku wyrastaj\u0105 coraz cz\u0119\u015bciej pomniki, kt\u00f3rych materia\u0142 tworzy w miejsce \u017celaza kamie\u0144. Zanikaj\u0105 coraz bardziej naje\u017cone kolcami sztachety grobowc\u00f3w, a ich miejsce zajmuj\u0105 stopniowo balustrady kamienne, z biegiem czasu coraz ni\u017csze, a niebawem zanikaj\u0105ce zupe\u0142nie. Obok \u015bciennego typu grobowc\u00f3w, w kt\u00f3rych \u015bciany tworz\u0105 t\u0142o, powstaj\u0105 coraz cz\u0119\u015bciej bry\u0142y, bardziej zwarte, jak np. obeliski i pojedyncze kolumny. W zdobnictwie nagrobnym cmentarza \u0141yczakowskiego – jak pisze Dr \u0141ucja Charewiczowa – rozwini\u0119ta zosta\u0142a cala chrze\u015bcija\u0144ska symbolika po\u015bmiertna. W niezliczonych wariantach powtarzaj\u0105 si\u0119 tu znicze, gromnice, klepsydry, kosy, \u0142zawice, zgaszone pochodnie, rozwiane welony, opad\u0142e skrzyd\u0142a, trupie g\u0142\u00f3wki, skrzy\u017cowane piszczele obok zasmuconych anio\u0142\u00f3w i bole\u015bciwych p\u0142aczek. Tu i \u00f3wdzie wyryte jest wo\u0142anie o ja\u0142mu\u017cn\u0119 mod\u0142\u00f3w albo \u017ca\u0142obne strofy poezji mogilnej. Lecz ponad wszystkim g\u00f3ruje god\u0142o M\u0119ki Pa\u0144skiej: Krzy\u017c, symbol \u017cyciowego cierpienia. Znik\u0142y z biegiem lat z grobowc\u00f3w lwowskich niesamowite postacie upiornych pot\u0119pie\u0144c\u00f3w, a wraz z nimi i symboliczne wyrazy \u015bmierci jak trupie g\u0142owy, skrzy\u017cowane piszczele, kosy itp. Po raz ostatni trupia g\u0142\u00f3wka wyst\u0105pi\u0142a na pomniku ks. Juliana Ga\u0142deckiego, pra\u0142ata i kustosza kapitu\u0142y (zm. 1868), z kt\u00f3rego niebawem zosta\u0142a usuni\u0119ta. Miejsce jej zaj\u0119\u0142y kreacje, symbolizuj\u0105ce b\u00f3l, \u017cal, smutek oraz chrze\u015bcija\u0144skie wyobra\u017cenia pociechy, ukojenia, wiary, nadziei i mi\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Rze\u017aby na Cmentarzu \u0141yczkowskim<\/strong><\/h2>\n

Sztuka rze\u017abiarska na cmentarzu \u0141yczakowskimi) piel\u0119gnowan\u0105 by\u0142a do r. 1863 przewa\u017cnie przez cudzoziemc\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie Niemc\u00f3w, kt\u00f3rzy od pierwszej chwili zaboru Lwowa przez rz\u0105d, austriacki zjawili si\u0119 licznie w naszym mie\u015bcie. Pierwszym po r. 1772 osiad\u0142ym we Lwowie rze\u017abiarzem byt Hartman Witwer, kt\u00f3rego twory odznaczaj\u0105 si\u0119 klasycznym stylem, w szczeg\u00f3lno\u015bci sko\u0144czon\u0105 anatomi\u0105 i nadzwyczajnym technicznym wyko\u0144czeniem. Po r. 1812 osiada we Lwowie Antoni Schimser, ucze\u0144 Akademii wiede\u0144skiej i paryskiej. Jego dzie\u0142a pomys\u0142em i technik\u0105 przypominaj\u0105 Witwera, chocia\u017c brak mu subtelnego wyko\u0144czenia szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, w czym tamten mistrz celowa\u0142. D\u0142uto Schimsera w pewnej mierze na\u015bladowa\u0142o g\u0142o\u015bny w owym czasie kierunek Canovy. Schimser zmar\u0142 we Lwowie w r. 1836, a pami\u0119ci mistrza po\u015bwi\u0119ci\u0142 ucze\u0144 jego Pawe\u0142 Eutele pomnik w kszta\u0142cie obelisku, przy kt\u00f3rym po utracie przedwczesnej mistrza pogr\u0105\u017cona kobieta wie\u0144czy urn\u0119 laurem. Zjawia si\u0119 niebawem w r. 1821 brat Antoniego Jan Schimser, r\u00f3wnie\u017c ucze\u0144 Akademii wiede\u0144skiej, mistrz w przedstawianiu anatomicznych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w (grupa pomnikowa Matiasa Bauera i w. in.). Syn Jana Leopold (zm. 1889) pozostawi\u0142 na cmentarzu \u0141yczakowskim jedyn\u0105 rze\u017ab\u0119: pomnik Marii, Stupnickiej, dwuletniej c\u00f3rki doktora medycyny, zgas\u0142ej w r. 1862. Po \u015bmierci Jana Schimsera (zm. 1856) rze\u017ab\u0119 na cmentarzu \u0141yczakowskim reprezentuje Pawe\u0142 Eutele, wybitny ucze\u0144 Schimser\u00f3w (zm. 1889), tw\u00f3rca wielu pomnik\u00f3w na cmentarzu. Po epizodycznym wyst\u0119pie Cypriana Godebskiego (pomnik Honoraty Borz\u0119ckiej) przybywa do Lwowa sprowadzony przez niego z Pary\u017ca rze\u017abiarz Abel Marie Perier (pomniki: Sieros\u0142awskiej, Geschopf\u00f3w, Marii Sidorowicz i in.), kt\u00f3rego potomkowie po dzie\u0144 dzisiejszy wzbogacaj\u0105 cmentarz \u0141yczakowski pi\u0119knymi tworami artystycznej rze\u017aby. R\u00f3wnocze\u015bnie pracuje rze\u017abiarz warszawski Krasucki, jako uczestnik Powstania Styczniowego wyst\u0119puje pod pseudonimem Schmeigla (posta\u0107 mi\u0142osiernego Chrystusa nad grobem Sylwerego Matuaniego i in.). Odrodzenie rze\u017aby rodzimej przypada na r. 1866 i lata nast\u0119pne. Zjawia si\u0119 ten renesans z chwil\u0105 przybycia do Lwowa genialnego w pomys\u0142ach i wyko\u0144czeniu; znakomitego rze\u017abiarza-artysty Parysa Filippi, kt\u00f3rego dzie\u0142a, tchn\u0105ce prawdziwym uczuciem pi\u0119kna, stwarzaj\u0105 nowy kierunek w rozwoju naszej rodzimej rze\u017aby. Filippi stwarza lwowsk\u0105 szko\u0142\u0119 rze\u017abiarsk\u0105 a zami\u0142owanie do sztuki i d\u0105\u017cenie do jej wydoskonalenia przekazuje licznym, swym uczniom. Do jego pierwszorz\u0119dnej warto\u015bci twor\u00f3w nale\u017cy pomnik Karola Szajnochy i Artura Grottgera, kt\u00f3rego medalion, w kamieniu wyko\u0144czy\u0142a Wanda M\u0142odnicka. Ze szko\u0142y Filippiego wyszli rze\u017abiarze: Tadeusz Bar\u0105cz (pomnik Kr\u00f3wczy\u0144skich i historyka Henryka Schmitta), Kozakiewicz (pomnik Kilanowicza – Pietryckiego i w. in:), Antoni Kurzawa (pomnik rodziny Papar\u00f3w, Dra Zborowskiego i in.), S. Jarzymowski, Julian Markowski (wsp\u00f3lnie z Kurzaw\u0105 pomnik Dra Zborowskiego, Seweryna Goszczy\u0144skiego, Bpa Szymonowicza i w. in.). Tadeusz Wi\u015bniowiecki, Wanda M\u0142odnicka. Przez kilka lat pracowa\u0142 we Lwowie Edmund Jask\u00f3lski, ucze\u0144; Akademii w Monachium, kt\u00f3remu pewne pocz\u0105tki zawdzi\u0119cza\u0142 rze\u017abiarz Tadeusz Dykas (pomnik Krzeczunowicz\u00f3w). Pozostawili dalej swe prace na cmentarzu \u0141yczakowskim arty\u015bci-rze\u017abiarze: J. Lewandowski, A. Zag\u00f3rski, T. B\u0142otnicki, J. Zachariewicz, K. Ostrowski, S. Ostrowski, S. Sieniawski, Z. Kurczy\u0144ski, Henryk i Kazimierz Perierowie, W. Gawli\u0144ski, L. Tyrowicz, N. Ma\u0142aczy\u0144ska, B. Wiktor, W. Rawski, Prof. Otto z Warszawy, Prof. Nalborczyk i inni.
\nCMENTARZ \u0141YCZAKOWSKI PANTEONEM „BENE MERENTIUM”<\/p>\n

Jak w rzymskim panteonie poza wielkim zast\u0119pem, kt\u00f3ry tworzyli „dii minorum gentium”, wysuwali si\u0119 na pierwszy plan „dii maiores” – tak i na terenie naszego panteonu na \u0141yczakowie ponad szary t\u0142um obywateli, z kt\u00f3rych mn\u00f3stwo wnios\u0142o wiele warto\u015bci kulturalnych do og\u00f3lnej skarbnicy, wyrasta liczny zast\u0119p „Bene Merentium”, owych przodownik\u00f3w narodowej kultury, kt\u00f3rzy do skarbca narodowego do\u0142\u0105czyli promienn\u0105 prz\u0119dz\u0119 swych my\u015bli i uczu\u0107 kwiaty nie\u015bmiertelne. Nie tylko panteonem regionalnym jest cmentarne wzg\u00f3rze \u0141yczakowskie, ale panteonem Zas\u0142u\u017conych dla ca\u0142ego narodu, dzia\u0142alno\u015b\u0107 ich bowiem przekracza\u0142a granice \u00f3wczesnego zaboru austriackiego i sta\u0142a si\u0119 wielce chlubn\u0105 warto\u015bci\u0105 ca\u0142ego narodu. Mo\u017ce ich mogi\u0142y nie pokrywaj\u0105 wspaniale arcydzie\u0142a sztuki, jak np. na cmentarzach w\u0142oskich, ale ze skromnych ich grob\u00f3w promienieje ol\u015bniewaj\u0105cy blask zas\u0142ugi, po\u015bwi\u0119cenia i cierpie\u0144 za idea\u0142y swego narodu, ol\u015bniewaj\u0105c wiekuist\u0105 \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne im i nast\u0119puj\u0105ce po nim pokolenia. B\u0142\u0105dz\u0105c w\u015br\u00f3d ich mogi\u0142, ol\u015bnieni ogromem ich prac, trud\u00f3w i po\u015bwi\u0119ce\u0144, odczuwamy olbrzymi\u0105 wy\u017cszo\u015b\u0107 majestatu naszych w skromnych nieraz, patyn\u0105 lat pokrytych mogi\u0142ach, kryj\u0105cych szcz\u0105tki naszych „Bene Merentium”, mocarzy ducha i czynu. Mnogi ich zast\u0119p rozrzucony jest po ca\u0142ym cmentarzu, w najwi\u0119kszej jednak ilo\u015bci zgromadzi\u0142 si\u0119 na polu 1, wzgl\u0119dnie na terenie odr\u0119bnych, grupowych cmentarzyk\u00f3w. Rozpocznijmy ten przegl\u0105d „Dobrze Zas\u0142u\u017conych”, – od tych, o kt\u00f3rych powiedzia\u0142 ongi\u015b Ignacy Krasicki: … „Poka\u017cmy \u015bwiatu przez chwalebne blizny , co mo\u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 chwa\u0142y i ojczyzny”… Cztery pokolenia bojownik\u00f3w o wolno\u015b\u0107 i niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski maj\u0105 na cmentarzu \u0141yczakowskim licznych przedstawicieli. Ko\u015bciuszkowscy i Napoleo\u0144scy \u017co\u0142nierze, uczestnicy listopadowej rewolucji i styczniowego powstania, wreszcie czwarte pokolenie, wykuwaj\u0105ce ostrzem bagnet\u00f3w przynale\u017cno\u015b\u0107 Lwowa i ziem kresowych do Najja\u015bniejszej Rzeczypospolitej – Obro\u0144cy Lwowa, jego Or\u0142y i Orl\u0119ta – maj\u0105 na tym cmentarzu b\u0105d\u017a odr\u0119bne „pola \u015bwi\u0119te” – b\u0105d\u017a te\u017c rozrzuceni s\u0105 na ca\u0142ej jego przestrzeni. Groby Ko\u015bciuszkowskich i Napoleo\u0144skich \u017co\u0142nierzy, – „\u017belazna Kompania” z „Listopadowej Nocy”, – na najwy\u017cszej wzniesionej polanie las krzy\u017c\u00f3w na mogi\u0142ach uczestnik\u00f3w powstania z r. 1863\/4 na osobnym p\u0142askowzg\u00f3rzu, wreszcie wspania\u0142y w swym uj\u0119ciu i wygl\u0105dzie cmentarz Obro\u0144c\u00f3w Lwowa, miejsce, z kt\u00f3rego zw\u0142oki „Nieznanego \u017bo\u0142nierza” zabrano st\u0105d do mauzoleum w Warszawie – otoczone s\u0105 og\u00f3ln\u0105 czci\u0105 ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa. Benedykt Ko\u0142yszko, gen. Wojska Polskiego, Franciszek Zaremba, Antoni Pi\u00f3recki, J\u00f3zef Rejchan – to weterani Ko\u015bciuszkowscy; – bojownik\u00f3w z pod or\u0142\u00f3w Napoleo\u0144skich liczy cmentarz kilkunastu. Widniej\u0105 w tym zast\u0119pie nazwiska gen. Wincentego z Szeptyc Szeptyckiego, gen. J\u00f3zefa Szumla\u0144skiego, rotm. J\u00f3zefa Czo\u0142owskiego i innych. Na cmentarzyku „\u017belaznej Kompanii” z r. 1830\/31 spoczywa 47 uczestnik\u00f3w listopadowego boju, gdy 146 innych spocz\u0119\u0142o na rozmaitych polach cmentarnych z Sewerynem Goszczy\u0144skim, i Julianem Konstantym Ordonem na czele. Szczeg\u00f3lnie licznie reprezentowany jest rok 1863\/4. Cz\u0142onkowie Rz\u0105du Narodowego: Bronis\u0142aw Szwarce, wi\u0119zie\u0144 Schlusselburga, Sybirak, J\u00f3zef Janowski i Wojciech Biecho\u0144ski, nast\u0119pnie gen. Micha\u0142 Heydenreich-Kruk,. zwyci\u0119zca z pod \u017by\u017cyna, gen Antoni Jeziora\u0144ski, pu\u0142k. Karol Kalita-R\u0119baj\u0142o – przewodz\u0105 na tym cmentarzu t\u0142umnej szarej rzeszy \u017co\u0142nierskiej z r. 1863\/4. Wreszcie cmentarz Obro\u0144c\u00f3w Lwowa l\u015bni szeregiem promiennych nazwisk. Komendant bryg. Czes\u0142aw M\u0105czy\u0144ski otwiera bohaterski ten zast\u0119p, w kt\u00f3rym, w d\u0142ugim szeregu Or\u0142y i Orl\u0119ta, starzy i m\u0142odzi, m\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety-w zwartym \u015bni\u0105 snem \u015bwi\u0119tym ordynku. Gen. Tadeusz Rozwadowski, Gen. W\u0142adys\u0142aw Iwaszkiewicz, mjr. Zdzis\u0142aw Trze\u015bniowski, pi\u0119ciu oficer\u00f3w z pod lwowskich Termopil, bohaterowie p\u00f3l Zadw\u00f3rza\u0144skich z mjr. Zaj\u0105czkowskim na czele, Aleksander Skarbek, Tadeusz Cie\u0144ski, zast\u0119p Legionist\u00f3w, poleg\u0142ych w bitwie pod Rara\u0144cz\u0105, szereg lotnik\u00f3w i innych. A obok tych, kt\u00f3rzy „uderzyli w czyn\u00f3w stal”, gdy nadszed\u0142 „dzie\u0144 krwi i chwa\u0142y” – spoczywaj\u0105 na cmentarzu \u0141yczakowskim przedstawiciele nauki, pi\u00f3ra, p\u0119dzla i lutni. Otwiera ten zast\u0119p grono lwowskich historyk\u00f3w, kt\u00f3ry w latach zaboru austriackiego na wysokie wy\u017cyny wynie\u015bli historyczn\u0105 nauk\u0119, rozs\u0142awiaj\u0105c j\u0105 nie tylko na ziemiach Rzeczypospolitej, ale w dalekim promieniu poza jej granicami. Karol Szajnocha, Henryk Schmidt, August Bielowski, Ksawery Liske, Aleksander Hirschberg, Wojciech K\u0119trzy\u0144ski, Aleksander Semkowicz, Maurycy Dzieduszycki, Ludwik Kubala, Tadeusz Wojciechowski, Antoni Prochaska, Ludwik Finkel, Oswald Balzer, Ferdynand Bostel, Stanis\u0142aw Zakrzewski – w pomnikowych swych dzie\u0142ach wnie\u015bli na szczyty polsk\u0105 nauk\u0119 historyczn\u0105 i stali si\u0119 jej promienn\u0105 chlub\u0105 na ca\u0142ym obszarze ziem polskich i poza ich obr\u0119bem. Historiografia Lwowa posiada na cmentarzu wybitnych przedstawicieli: W\u0142adys\u0142awa \u0141ozi\u0144skiego, Franciszka Jaworskiego i J\u00f3zefa Bia\u0142ynia-Cho\u0142odeckicgo, wybitnych znawc\u00f3w starego Lwowa, autor\u00f3w licznych prac, o\u015bwietlaj\u0105cych jego przesz\u0142o\u015b\u0107. Ze skromnych nieraz pomnik\u00f3w tyle w oko przechodnia wpada nazwisk dostojnych przedstawicieli nauki polskiej, \u017ce wprost nie spos\u00f3b jednym tchem ich wymieni\u0107. Zatym wybitni koryfeusze literatury polskiej, w\u015br\u00f3d nich autorzy cennych dziel, krytycy, znakomici j\u0119zykoznawcy: Antoni Ma\u0142ecki, Piotr Chmielowski, Roman Pi\u0142at, Franciszek Krcek, Konstanty Wojciechowski, J\u00f3zef Kallenbach, Henryk Gartner, Edward Por\u0119bowicz, Tadeusz Pini. Obok nich uczeni z innych dziedzin nauki uniwersyteckiej: Antoni Rehman, Rudolf Zuber, Marcin Ernst, Bronis\u0142aw Kruczkiewicz, Ernest Till, Ignacy Zakrzewski, Roman Negrusz. Lekarze: J\u00f3zef Wiczkowski, Wiktor Opolski, Grzegorz Ziembicki, Henryk Kadyj, Ludwik Rydygier, Emanuel Machek, Les\u0142aw Gluzi\u0144ski. Benedykt Dybowski, Wawrzyniec \u017bmurko i inni. Ekonomista J\u00f3zef Supi\u0144ski, prawnicy: Stanis\u0142aw Zborowski, Stanis\u0142aw Szachowski, uczestnik walk 1863\/4, August \u0141ozi\u0144ski, Micha\u0142 Grek, Stanis\u0142aw Przy\u0142uski, Adolf Czerwi\u0144ski i tylu innych. Profesor\u00f3w Politechniki znaczny zast\u0119p. W\u015br\u00f3d nich: Placyd Dziwi\u0144ski, Stefan Niementowski, Roman Dzie\u015blewski, Kazimierz Tar\u0142owski, Stefan Pawlik, Karol Skibi\u0144ski, Leon Syroczy\u0144ski uczestnik walk 1863\/4, W\u0142adys\u0142aw Wojtan. Architekci: Julian Zachariewicz, Kazimierz Mok\u0142owski, Edmund \u017bychiewicz, Eugeniusz Karol Czerwi\u0144ski, Tadeusz Obmi\u0144ski, Jan Kazimierz Olpi\u0144ski. Spory zast\u0119p duchownych: arcybiskupi lwowscy ormia\u0144scy, Grzegorz Szymonowicz, Cyryl Stefanowicz, z\u0142otousty Isak Isaakowicz, Ks. Bp Adam Jasi\u0144ski, ks. Bp. Jan Marceli Gutkowski, O. Florenty Lickendorf, Stanis\u0142aw Soko\u0142owski, Antoni Cie\u015blik i tylu innych, kt\u00f3rych b\u0105d\u017a kryj\u0105 gromadne grobowce zakonne b\u0105d\u017a wojenne pola, wielu ich znale\u017a\u0107 mo\u017cna na cmentarzach uczestnik\u00f3w walk niepodleg\u0142o\u015bciowych, od listopadowej rewolucji a\u017c po ostatni zwyci\u0119ski zryw w r. 1918 czy w chwilach g\u00f3rnych a chmurnych dni bolszewickiego najazdu. Dwie mogi\u0142y na cmentarzu Obro\u0144c\u00f3w Lwowa kryj\u0105 mogi\u0142y kapelan\u00f3w wojskowych, kt\u00f3rzy padli na polu walki. \u015awiat pedagogiczny wykazuje wiele nazwisk. Na ich czele b\u0142yszczy p\u0119kiem cn\u00f3t obywatelskich czcigodna posta\u0107 pierwszego Kuratora, niezapomnianego i nieod\u017ca\u0142owanego, Stanis\u0142awa Sobi\u0144skiego, kt\u00f3ry pad\u0142 na posterunku twardej s\u0142u\u017cby z r\u0119ki dzik\u0105 nienawi\u015bci\u0105 przej\u0119tego zamachowca, \u015bwietlana posta\u0107 poleg\u0142ego Kuratora pozostaj\u0119 w najg\u0142\u0119bszej czci spo\u0142ecze\u0144stwa. Obok ugrupowali si\u0119 na, cmentarzu \u0141yczakowskim liczni wychowawcy m\u0142odzie\u017cy, kt\u00f3rych nazwiska z czci\u0105 wymieniaj\u0105 mnogie jej zast\u0119py. Wymieni\u0107 nale\u017cy nazwiska: Zygmunta Samolewicza, J\u00f3zefa \u017buli\u0144skiego, Przemys\u0142awa Niementowskiego, Franciszka Pr\u00f3chnickiego, Mariana \u0141omnickiego, Teofila Gerstmanna, Ludomira Germana, Emanuela Dworskiego, Edwina P\u0142a\u017cka, J\u00f3zefa Nogaja, Wojciecha Grzegorzewicza, Wojciecha Biesiadzkiego, Franciszka Majchrowicza. Polityk\u00f3w i dzia\u0142aczy spo\u0142ecznych nie zliczy\u0107. W\u015br\u00f3d nich: Wac\u0142aw Zaleski, Stanis\u0142aw Szczepanowski, Otto Hausner, Franciszek Smolka, Tadeusz Romanowicz, Wenanty Szyd\u0142owski, Maria Wys\u0142ouchowa, Franciszek Stefczy k, Wojciech Biecho\u0144ski, Teofil Merunowicz, Wac\u0142aw Wolski, Maria Dul\u0119bianka, Ernest Adam, Aleksander Skarbek, Tadeusz Cie\u0144ski, Hipolit \u015aliwi\u0144ski, Jan Rozwadowski, Boles\u0142aw Wys\u0142ouch. W\u0142odarzy miasta Lwowa szereg: Aleksander Jasi\u0144ski, Dr Micha\u0142 Gnoi\u0144ski, Wac\u0142aw D\u0105browski, Edmund Mochnacki, Dr Godzimir-Ma\u0142achowski, Micha\u0142 Michalski, Stanis\u0142aw Ciuchci\u0144ski, Dr Tadeusz Rutowski, J\u00f3zef Neuman, Dr Leonard Stahl. Dzi\u0119ki swej nadzwyczajnej ofiarno\u015bci na wzmiank\u0119 zas\u0142uguj\u0105 w ca\u0142ej pe\u0142ni; J\u00f3zef Torosiewicz, Feliks Szumla\u0144ski, Antoni Bili\u0144ski. Czy\u017c godzi si\u0119 w\u015br\u00f3d tych czcigodnych nazwisk nie wymieni\u0107 dyr. Stanis\u0142awa Aleksandrowicza, kt\u00f3ry chocia\u017c si\u00f3dmy krzy\u017cyk obarczy\u0142 ju\u017c jego posta\u0107, \u015bpieszy z ratunkiem ton\u0105cej i ginie w falach morskich. Pocz\u0119t\u0105 w naszym mie\u015bcie szczytna i g\u00f3rna idea sokola, kt\u00f3ra ze Lwowa g\u0142\u0119bok\u0105 i porywaj\u0105c\u0105 sw\u0105 tre\u015bci\u0105 ogarn\u0119\u0142a w latach zaboru wszystkie ziemie Rzeczypospolitej i si\u0119gn\u0119\u0142a daleko poza wody oceanu, ma r\u00f3wnie\u017c na cmentarzu \u0141yczakowskim swych przedstawicieli: Dra Ksawerego Fiszera, prezesa Zwi\u0105zku Sokolego, Antoniego Durskiego, naczelnika, zwi\u0105zkowego i W\u0142odzimierza \u015awi\u0105tkiewicza, a przede wszystkim Ludwika Goltentala, pierwszego z brzegu pioniera i tw\u00f3rcy pierwszego Tow. gimn. „Sok\u00f3\u0142”. Liczne mogi\u0142y kryj\u0105 szcz\u0105tki wybitnych Polek, kt\u00f3re w rozmaitych dziedzinach \u017cycia narodowego wnios\u0142y wiele cennych warto\u015bci do og\u00f3lnej skarbnicy narodowej. Oto ich poczet: Malwina Gromadzi\u0144ska, Maria Bartus\u00f3wna, Kasylda Kulikowska, Maria Wys\u0142ouchowa, Maria Konopnicka, Zofia Mrozowicka, Wiktoria Niedzia\u0142kowska, Maria Zag\u00f3rska, Felicja Sulimirska, Maria Dul\u0119bianka, Teodozja Dzieduszycka, Wanda Czartoryska, Gabriela Zapolska, Zofia Strza\u0142kowska, Maria \u0141omnicka, Anna Lewicka, Luna Drexler\u00f3wna, Zofia Romanowicz\u00f3wna. Przejd\u017amy na inny teren tw\u00f3rczo\u015bci, tak wybitnej w murach naszego miasta, \u015bwiat poetycko-powie\u015bciopisarski i literacki wykazuje te\u017c na cmentarzu \u0141yczakowskim liczne nazwiska. Nale\u017c\u0105 tu: J\u00f3zef Dzierzkowski, Karol Bali\u0144ski, Wac\u0142aw Zaleski, Aureli Urba\u0144ski, Walery \u0141ozi\u0144ski, Marian Gawalewicz, Jan Lam, Karol Brzozowski, Adam Dobrowolski, Maria Wys\u0142ouchowa, Maria Konopnicka, W\u0142adys\u0142aw Be\u0142za, Gabriela Zapolska, Bronis\u0142aw Schwarce, Maryla Wolska. A obok literat\u00f3w publicy\u015bci: Jan Dobrza\u0144ski, Hipolit Stupnicki, Tadeusz Romanowicz, Henryk Rewakowicz, Platon Kostecki, Adam Krechowiecki, Zygmunt Vogel, Zygmunt Fryling, Leopold Szenderowicz, Roman Kordys, Boles\u0142aw Wys\u0142ouch. Dyrektorowie sceny polskiej i arty\u015bci: Mieczys\u0142aw Schmitt, Stanis\u0142aw Dobrza\u0144ski, Jan Nepomucen Kami\u0144ski, Jan Nepomucen Nowakowski, Witalis Smochowski, Aniela Aszpergerowa, Gustaw Fiszer, Anna Gosty\u0144ska, Adam Oko\u0144ski, Roman \u017belazowski, Ludwik Czarnowski, Julian Dobrza\u0144ski, Kazimierz Justian. Arty\u015bci – muzycy: Micha\u0142 D\u0119bicki, Karol Mikuli, Ludwik Marek, Matylda \u017b\u0142obicka, Rudolf Schwarz, Feliks Szumla\u0144ski, Jan Gali, Mieczys\u0142aw So\u0142tys, Fr. Neuhauser, Stanis\u0142aw Niewiadomski. \u015awiat artystyczny malarstwa pozostawi\u0142 na cmentarzu \u0141yczakowskim jedn\u0105 z najbardziej czcigodnych i \u015bwietlanych postaci: Artura Grottgera, do kt\u00f3rego mogi\u0142y w pierwszym rz\u0119dzie kieruje kroki przechodzie\u0144 sw\u00f3j czy obcy. Z tej rzeszy artystycznej malarstwa i rze\u017aby w\u015br\u00f3d wielu innych spoczywaj\u0105 na cmentarzu \u0141yczakowskim: J\u00f3zef Reichan, Karol M\u0142odnicki, Tadeusz Bar\u0105cz, Wanda M\u0142odnicka, Luna Drexler\u00f3wna. Ten przegl\u0105d „Bene Merentium”, – spoczywaj\u0105cych na cmentarzu \u0141yczakowskim nie jest bynajmniej wyczerpany, mo\u017ce w\u015br\u00f3d labiryntu dr\u00f3g, dro\u017cyn i \u015bcie\u017cek cmentarnych zatraci\u0142o si\u0119 na grobowej p\u0142ycie jakie nazwisko, w ka\u017cdym razie starali\u015bmy si\u0119 uwzgl\u0119dni\u0107 nazwiska najbardziej wybitne. Obok nich cmentarz \u0141yczakowski na swym ogromnym obszarze zawiera wiele innych wybitnych postaci, kt\u00f3re \u017cyciem i dzia\u0142alno\u015bci\u0105 wysun\u0119\u0142y si\u0119 ponad szary t\u0142um i na tle wsp\u00f3\u0142czesnej epoki z nazwiskami swymi zwi\u0105za\u0142y du\u017ce zas\u0142ugi dla og\u00f3lnego dobra. A chocia\u017c czas, kt\u00f3ry szybko mknie w przysz\u0142o\u015b\u0107, oddali\u0142 ich na swej przestrzeni od chwili obecnej, pami\u0119\u0107 o ich zas\u0142ugach \u017cyw\u0105 jest w \u015brodowiskach, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych dzia\u0142ali.<\/p>\n

Przytoczony powy\u017cej opis oczywi\u015bcie nie wyczerpuje tematu, b\u0119d\u0105c jedynie bardzo skr\u00f3towym podaniem najwa\u017cniejszych informacji o \u0142yczakowskiej nekropolii. Cmentarz \u0141yczakowski zajmuje powierzchni\u0119 ponad 40 hektar\u00f3w. Znajduj\u0105 si\u0119 tutaj 23 kaplice i blisko 20 000 nagrobk\u00f3w reprezentuj\u0105cych r\u00f3\u017cne style, kszta\u0142ty i formy. Jak si\u0119 szacuje w okresie ponad 200 lat istnienia cmentarza pochowano na nim blisko p\u00f3\u0142 miliona ludzi, przewa\u017cnie Polak\u00f3w, ale tak\u017ce przedstawicieli innych narodowo\u015bci. Spoczywa tutaj wielu wybitnych przedstawicieli nauki, sztuki, polityki, uczestnik\u00f3w powsta\u0144 narodowych czy walk o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski. Bardzo boli fakt, i\u017c na cmentarzu obj\u0119tym ochron\u0105 prawn\u0105 i maj\u0105cym pono\u0107 status muzeum cz\u0119sto niszczy si\u0119 istniej\u0105ce mogi\u0142y, grzebi\u0105c w ich miejsce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie zmar\u0142ych. Do tego wszystkiego powstaj\u0105 poka\u017ane gabarytowo pomniki, kt\u00f3re zas\u0142aniaj\u0105 pozosta\u0142e jeszcze \u015blady polsko\u015bci, tak jak cho\u0107by ma to miejsce w przypadku \u017bo\u0142nierskiej Kwatery Powsta\u0144c\u00f3w 1830\/31 r. W 1998 roku miejskie w\u0142adze Lwowa wydaj\u0105c decyzj\u0119 o budowie „memoria\u0142u \u017co\u0142nierzy Ukrai\u0144skiej Halickiej Armii” na cmentarzu \u0141yczakowskim, po zachodniej stronie muru Cmentarza Obro\u0144c\u00f3w Lwowa (Cmentarz Orl\u0105t), doprowadzi\u0142y do zniszczenia grob\u00f3w, kt\u00f3re w tym miejscu mia\u0142y swoj\u0105 kwater\u0119 (pole Nr 49). Ponadto lokalizacja tego panteonu akurat tutaj nie ma \u017cadnego historycznego uzasadnienia, gdy\u017c szcz\u0105tki wi\u0119kszo\u015bci \u017co\u0142nierzy UHA s\u0105 od samego pocz\u0105tku pochowane na cmentarzu Janowskim we Lwowie, zreszt\u0105 w pi\u0119knie utrzymanych kwaterach.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

„Ojczyzna to ziemia i groby. Narody trac\u0105c pami\u0119\u0107 trac\u0105 \u017cycie.” Aleksander Medy\u0144ski – fragment opisu z ksi\u0105\u017cki „Ilustrowany przewodnik po cmentarzu \u0141yczakowskim” – Lw\u00f3w 1937. Powstanie i rozw\u00f3j Cmentarza \u0141yczkowskiego Pi\u0119kno po\u0142o\u017conego we wschodniej stronie miasta cmentarza \u0141yczakowskiego najlepiej charakteryzuje zdanie, i\u017c sama przyroda u\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 tu na kszta\u0142t mogilnika dla ludno\u015bci Lwowa. Zaciszny, z<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":2131,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-54","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/poli.kasprzak.biz\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/54","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/poli.kasprzak.biz\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/poli.kasprzak.biz\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/poli.kasprzak.biz\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/poli.kasprzak.biz\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=54"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/poli.kasprzak.biz\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/54\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/poli.kasprzak.biz\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2131"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/poli.kasprzak.biz\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=54"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}